Σωκράτης
Είμαι η Ανθή Σουβατζόγλου και σήμερα ο θαυμασμός μου ίσως να μην μπορεί να κρυφτεί πίσω από αυτές τις άψυχες λέξεις αυτού του άρθρου, γιατί υπάρχουν πρόσωπα που ανήκουν στην ιστορία αλλά υπάρχουν και πρόσωπα που ξεπερνούν την εποχή τους και γίνονται συνομιλητές όλων των αιώνων. Ο Σωκράτης ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία.
Δεν υπήρξε απλώς ένας Αθηναίος φιλόσοφος του 5ου αιώνα π.Χ.· υπήρξε μια πνευματική τομή τόσο βαθιά, ώστε η ιστορία της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας χωρίστηκε σε δύο μεγάλες περιόδους: πριν από τον Σωκράτη και μετά τον Σωκράτη. Και αυτό δεν είναι μια συμβατική ταξινόμηση των ιστορικών,είναι η αναγνώριση μιας πραγματικής επανάστασης στον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος σκέφτηκε για τον εαυτό του.
Πριν από τον Σωκράτη, οι μεγάλοι Έλληνες στοχαστές και φιλόσοφοι στρέφονταν κυρίως προς τη φύση και το σύμπαν. Αναζητούσαν την πρώτη αρχή των όντων, την ύλη από την οποία συγκροτείται ο κόσμος, τους νόμους που διέπουν την αλλαγή και τη σταθερότητα. Οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι ρωτούσαν: από τι αποτελείται ο κόσμος; Πώς γεννήθηκε η τάξη του σύμπαντος; Ποια είναι η ουσία της πραγματικότητας;
Ο Σωκράτης έκανε κάτι ριζοσπαστικό. Χωρίς να περιφρονήσει αυτές τις αναζητήσεις, άλλαξε το κέντρο βάρους της φιλοσοφίας. Μετέφερε το ενδιαφέρον από τον κόσμο στον άνθρωπο. Από τα άστρα στην ψυχή. Από τη φύση στην ηθική. Αντί να ρωτά μόνο «τι είναι ο κόσμος;», ρώτησε «πώς πρέπει να ζει ο άνθρωπος;», «τι είναι δικαιοσύνη;», «τι είναι αρετή;», «τι είναι καλό;». Και αυτή η μετατόπιση δεν υπήρξε μια απλή αλλαγή θεμάτων. Ήταν μια νέα αντίληψη για το νόημα της φιλοσοφίας.
Το παράδοξο είναι ότι αυτός ο άνθρωπος, που άλλαξε τη δυτική σκέψη όσο λίγοι, δεν μας άφησε κανένα γραπτό έργο. Δεν υπάρχουν ασφαλείς μαρτυρίες ότι έγραψε και τα έργα του χάθηκαν.ο Σωκράτης έζησε κυρίως μέσα από τον διάλογο και διασώθηκε μέσα από τη μνήμη των μαθητών του. Και ίσως αυτό να είναι το πιο εντυπωσιακό: ένας άνθρωπος χωρίς βιβλία κατόρθωσε να αλλάξει για πάντα την ιστορία της φιλοσοφίας.Τον γνωρίζουμε επίσης μέσα από τις μαρτυρίες των μαθητών του και κυρίως από τους διαλόγους του Πλάτωνα.
Τον συναντούμε στην αγορά της Αθήνας, ανάμεσα στους πολίτες, τους νέους, τους πολιτικούς, τους τεχνίτες, τους ποιητές και τους σοφιστές. Δεν διδάσκει από έδρα ούτε μιλά ως αυθεντία. Ρωτά. Συζητά. Προκαλεί. Και συχνά ενοχλεί. Το πρώτο του όπλο ήταν η περίφημη σωκρατική ειρωνεία. Προσποιούνταν ότι δεν γνωρίζει και ζητούσε από τον συνομιλητή του να εξηγήσει όσα θεωρούσε αυτονόητα.
«Τι είναι ανδρεία;» «Τι είναι δικαιοσύνη;» «Τι είναι αρετή;»
Ο συνομιλητής απαντούσε με αυτοπεποίθηση, μέχρι που ο Σωκράτης, με αλλεπάλληλες ερωτήσεις, αποκάλυπτε αντιφάσεις και ασάφειες. Δεν ταπείνωνε για να νικήσει. Αποδομούσε για να ανοίξει χώρο στη γνώση. Ήθελε να ελευθερώσει τον άνθρωπο από την ψευδαίσθηση της βεβαιότητας.
Γι’ αυτό και η περίφημη φράση που του αποδίδεται, «ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα», δεν είναι επίδειξη άγνοιας αλλά ύψιστη μορφή πνευματικής εντιμότητας. Η αρχή της σοφίας δεν είναι η παντογνωσία αλλά η επίγνωση των ορίων μας.
Από αυτή τη διαλογική διαδικασία γεννήθηκε η μαιευτική μέθοδος. Ο ίδιος ο Σωκράτης, στον «Θεαίτητο», χρησιμοποιεί μια συγκινητική εικόνα. Η μητέρα του, η Φαιναρέτη, ήταν μαία. Εκείνος θεωρούσε ότι ασκούσε μια αντίστοιχη τέχνη, όχι στο σώμα αλλά στην ψυχή. Όπως η μαία βοηθά να γεννηθεί ένα παιδί, έτσι και ο φιλόσοφος βοηθά να γεννηθεί η αλήθεια που ήδη κυοφορείται μέσα στον άνθρωπο.
Αυτή είναι ίσως η πιο βαθιά παιδαγωγική ιδέα του Σωκράτη: ο δάσκαλος δεν είναι εκείνος που μεταφέρει έτοιμη γνώση, αλλά εκείνος που βοηθά τον άλλο να ανακαλύψει τον εαυτό του. Δεν επιβάλλει· αφυπνίζει.
Και εδώ μπορούμε να διακρίνουμε μια ενδιαφέρουσα συγγένεια με τη νεότερη ψυχανάλυση .Ο Σωκράτης δεν μίλησε για το ασυνείδητο όπως ο Φρόυντ. Ωστόσο, όπως ο ψυχαναλυτής, δεν προσφέρει έτοιμες απαντήσεις. Μέσα από τον διάλογο και την ερώτηση οδηγεί τον άνθρωπο σε μια εσωτερική αποκάλυψη. Η γνώση δεν επιβάλλεται απ’ έξω· αναδύεται από μέσα.
Δεν είναι τυχαίο ότι στο κέντρο της σκέψης του βρίσκεται το δελφικό παράγγελμα «γνώθι σαυτόν». Η αυτογνωσία για τον Σωκράτη δεν ήταν ψυχολογική πολυτέλεια αλλά ηθική αναγκαιότητα. Και γι’ αυτό διατυπώνει μια από τις πιο συγκλονιστικές φράσεις της φιλοσοφίας: «ο ανεξέταστος βίος δεν αξίζει να βιώνεται».
Πόσο σύγχρονη ακούγεται αυτή η φράση. Σε μια εποχή ταχύτητας, θορύβου και βεβαιοτήτων, ο Σωκράτης μας θυμίζει ότι η ποιότητα της ζωής δεν εξαρτάται μόνο από όσα αποκτούμε αλλά από το κατά πόσο κατανοούμε ποιοι είμαστε.
Όμως ο Σωκράτης δεν ήταν μόνο άνθρωπος του λόγου. Ήταν και άνθρωπος της πράξης. Πολέμησε ως οπλίτης της Αθήνας στον Πελοποννησιακό Πόλεμο, συμμετέχοντας στις εκστρατείες της Ποτίδαιας, του Δηλίου και της Αμφίπολης. Οι πηγές περιγράφουν έναν άνδρα με αξιοθαύμαστη σωματική αντοχή και ψυχραιμία. Ο Αλκιβιάδης αναφέρει ότι στην Ποτίδαια ο Σωκράτης του έσωσε τη ζωή και ότι άντεχε τις κακουχίες καλύτερα από όλους τους στρατιώτες. Στο Δήλιο, όταν οι Αθηναίοι υποχωρούσαν πανικόβλητοι, εκείνος αποχώρησε με ηρεμία και τάξη, χωρίς να χάσει την ψυχραιμία του.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία. Ο Σωκράτης δεν μιλούσε για την ανδρεία αφηρημένα. Την είχε δοκιμάσει ο ίδιος. Η φιλοσοφία του δεν ήταν θεωρητική άσκηση ασφαλής από τις δυσκολίες της ζωής. Ήταν βίωμα.
Το ίδιο ακέραιη υπήρξε και η στάση του απέναντι στη γνώση. Σε αντίθεση με τους σοφιστές της εποχής, δεν δεχόταν χρήματα για τη διδασκαλία του. Δεν θεωρούσε τη σοφία εμπόρευμα ούτε τη ρητορική μέσο προσωπικής ανόδου. Παρέμεινε φτωχός, όχι επειδή αδιαφορούσε για τις ανάγκες της ζωής, αλλά επειδή πίστευε ότι η φιλοσοφία είναι λειτούργημα και όχι επάγγελμα εξουσίας.
Ίσως ακριβώς αυτή η ηθική ανεξαρτησία να τον έκανε τόσο ισχυρό αλλά και τόσο επικίνδυνο στα μάτια ορισμένων συμπολιτών του. Μετά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, η Αθήνα ήταν πληγωμένη και ανασφαλής. Μέσα σε αυτή την ατμόσφαιρα οδηγήθηκε σε δίκη το 399 π.Χ. Οι κατηγορίες ήταν δύο: ότι διέφθειρε τους νέους και ότι εισήγαγε νέες θεότητες στην πόλη.
Η δεύτερη κατηγορία σχετιζόταν με το περίφημο «δαιμόνιο σημείον». Ο Σωκράτης μιλούσε για μια εσωτερική φωνή που τον απέτρεπε από λανθασμένες πράξεις. Δεν επρόκειτο για νέο θεό ούτε για μυστικιστική αίρεση. Ήταν μια εσωτερική ηθική καθοδήγηση, μια φωνή συνείδησης. Όμως η προσωπική αυτή σχέση με το θείο προκαλούσε καχυποψία.
Η πρώτη κατηγορία, ότι διέφθειρε τους νέους, ίσως είναι η πιο αποκαλυπτική. Τι ακριβώς έκανε; Τους μάθαινε να ρωτούν. Να μην δέχονται άκριτα την αυθεντία. Να εξετάζουν όσα τους παρουσιάζονταν ως βεβαιότητες. Κι αυτό, σε κάθε εποχή, μπορεί να θεωρηθεί επικίνδυνο.
Η απολογία του δεν εξασφάλισε την αθώωσή του. Κρίθηκε ένοχος κατά πλειοψηφία από σώμα εκατοντάδων Αθηναίων ενόρκων. Και τότε συνέβη κάτι που αποκαλύπτει όσο τίποτε άλλο τον χαρακτήρα του...
Σύμφωνα με το αθηναϊκό έθιμο, μετά την καταδίκη ο κατηγορούμενος μπορούσε να προτείνει ο ίδιος την ποινή του. Εκεί όπου πολλοί θα προσπαθούσαν να προκαλέσουν οίκτο ή να σώσουν τη ζωή τους με κάθε τρόπο, ο Σωκράτης πρότεινε αρχικά κάτι σχεδόν αδιανόητο: δήλωσε ότι, για τις υπηρεσίες που είχε προσφέρει στην πόλη, η πρέπουσα ανταμοιβή θα ήταν να σιτίζεται δωρεάν στο Πρυτανείο, εκεί όπου τιμούνταν οι μεγάλοι ευεργέτες και οι ολυμπιονίκες.
Κάποιοι άκουσαν μόνο ειρωνεία. Υπήρχε ασφαλώς και η σωκρατική ειρωνεία. Υπήρχε όμως κυρίως μια βαθιά βεβαιότητα. Ο Σωκράτης δεν αισθανόταν εγκληματίας. Πίστευε ειλικρινά ότι είχε αφιερώσει τη ζωή του στην πνευματική υπηρεσία της πόλης. Όταν η πρόταση απορρίφθηκε, πρότεινε πρόστιμο μιας μνας ασημιού, δηλώνοντας ότι αυτό ήταν περίπου το ποσό που διέθετε, και αργότερα οι φίλοι του προσφέρθηκαν να εγγυηθούν μεγαλύτερο ποσό. Οι ένορκοι όμως αποφάσισαν τη θανατική ποινή.
Εδώ αποκαλύπτεται ένας Σωκράτης που συχνά παραγνωρίζουμε: όχι σκυθρωπός μάρτυρας, αλλά άνθρωπος με αυτοπεποίθηση, εσωτερική ελευθερία και λεπτό χιούμορ ακόμη και μπροστά στον θάνατο. Δεν απολογήθηκε επειδή ένιωθε ένοχος. Απολογήθηκε επειδή ήθελε να υπερασπιστεί δημόσια τον τρόπο ζωής που θεωρούσε δίκαιο.
Θα μπορούσε να δραπετεύσει. Οι φίλοι του τού προσέφεραν αυτή τη δυνατότητα. Αρνήθηκε. Όχι επειδή αγαπούσε τον θάνατο, αλλά επειδή πίστευε ότι δεν μπορεί να υπερασπίζεται τη δικαιοσύνη και ταυτόχρονα να παραβιάζει τους νόμους όταν αυτοί στρέφονται εναντίον του.
Και έτσι, πίνοντας το κώνειο, ο Σωκράτης μετέτρεψε τον θάνατό του σε ύστατη φιλοσοφική πράξη.
Ίσως αυτό να είναι τελικά το βαθύτερο μεγαλείο του. Δεν μας άφησε ένα σύστημα έτοιμων δογμάτων. Μας άφησε μια στάση ζωής. Μας δίδαξε ότι η αλήθεια απαιτεί θάρρος, ότι η αυτογνωσία είναι μορφή ελευθερίας και ότι ο άνθρωπος οφείλει να εξετάζει τον εαυτό του ακόμη κι όταν αυτό έχει κόστος.
Δύο χιλιάδες τετρακόσια χρόνια μετά, ο Σωκράτης παραμένει ζωντανός όχι επειδή είχε όλες τις απαντήσεις, αλλά επειδή μας δίδαξε να μη φοβόμαστε τις ερωτήσεις. Και ίσως γι’ αυτό εξακολουθεί να μας συγκινεί και να μας προκαλεί: επειδή μας θυμίζει ότι η φιλοσοφία δεν αρχίζει στα βιβλία, αλλά στη γενναία απόφαση να αναζητήσουμε την αλήθεια μέσα μας και γύρω μας.
👉 Άνοιξέ το στο Spotify
Σχετικά άρθρα
@anthisouvatzoglou ολόκληρο το άρθροlink in bio #psychoanalyseto #anthisouvatzoglou #αρθραγιατηνψυχαναλυση #linkinbio ♬ оригинальный звук - Konstantin
